وقتی دونالد ترامپ در اواخر فوریه جنگ خود علیه ایران را آغاز کرد، اهداف بلندپروازانهای در سر داشت: سرنگونی حکومت دینسالار جمهوری اسلامی ایران، نابودی توان نظامی و برنامه هستهای این کشور و برانگیختن یک قیام مردمی در داخل ایران. او یک هفته پس از آغاز جنگ، اعلام کرد که تنها «تسلیم بیقیدوشرط» ایران را خواهد پذیرفت، اما روز یکشنبه ۱۴ ژوئن، به توافقی رضایت داد که بر اساس آن تنگه هرمز دوباره باز میشود.
در واقع رئیسجمهوری آمریکا موفقیت خود در حل مشکلی را جشن گرفت که خود به وجود آورده بود: بازگشایی آبراههای حیاتی که پیش از آغاز جنگ، هر روز بیش از یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکرد، اما جمهوری اسلامی ایران در آغاز جنگ عملا آن را بست و باعث افزایش قیمت انرژی و اختلال در اقتصاد جهانی شد.
ترامپ هنگام اعلام توافق جدید در شبکههای اجتماعی نوشت: «کشتیهای جهان، موتورهایتان را روشن کنید. بگذارید نفت جاری شود!»
این صرفا نمونه دیگری از رفتار معمول ترامپ نیست که ادعاهای بزرگ مطرح کند، اعلام پیروزی کند و سپس به سراغ دغدغه بعدی خود برود. ترامپ با آغاز جنگی اختیاری، همراه با اسرائیل، که هدف آن تغییر حکومت در تهران بود، خود را در تنگنا قرار داد، اما جمهوری اسلامی ایران هفتهها بمباران شدید دو ارتش قدرتمند جهان را تاب آورد و حاکمانش نهتنها سرسختتر شدند، بلکه با اهرم فشارهای بیشتریــ نسبت به پیش از جنگــ از آن بیرون آمدند.
حکومت ایران موقعیت جغرافیایی خود یعنی تنگه هرمز را به سلاحی تازه تبدیل کرد که به آن امکان میدهد نهفقط انتقال نفت و گاز طبیعی مایع، بلکه حمل کودهای شیمیایی و دیگر محصولات کلیدی کشاورزی را نیز مختل کند؛ موضوعی که میتواند به کمبود مواد غذایی در سطح جهان دامن بزند. جمهوری اسلامی ایران میداند که توان رویارویی نظامی مستقیم با ارتش آمریکا را ندارد، اما جنگی که ترامپ آغاز کرد، به رهبران این کشور نشان داد که میتوانند اقتصاد جهان را به گروگان بگیرند.
توافقی که تبلیغات فراوانی درباره آن شد و اخیرا به امضا رسید، به جنگ پایان نمیدهد. این توافق در واقع تمدید ۶۰ روزه آتشبسی است که هشتم آوریل (۱۸ فروردین) میان ایران و آمریکا برقرار شد، اما به بازگشایی تنگه هرمز منجر نشد، زیرا ترامپ پس از آن کشتیهای ایرانی در منطقه را تحت محاصره دریایی قرار داد. چندین دور مذاکره نیز به دلیل بارها نقض آتشبس و همچنین نوسان مواضع ترامپ میان تمایل به توافق و تهدید به ازسرگیری جنگ، به بنبست رسید.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
این توافق هم دشوارترین مسائل را به مذاکرات آینده موکول کرده و اگرچه قرار است این مذاکرات ظرف ۶۰ روز پس از امضای توافق به پایان برسد، احتمال زیادی وجود دارد که ماهها، اگر نگوییم سالها، ادامه پیدا کند. به بیان دیگر، ترامپ و جمهوری اسلامی ایران برای دیپلماسی دستکم دو ماه فرصت تنفس خریدند تا آنچه بمباران نتوانست حل کند، از طریق مذاکره حل شود و هرچند نه ترامپ و نه رهبران تهران به ازسرگیری یک جنگ تمامعیار علاقهای ندارند، هیچ تضمینی وجود ندارد که دو طرف بار دیگر وارد درگیری نشوند.
مسائل حلنشده بسیار پیچیدهاند؛ همان موضوعاتی که آخرین دور مذاکرات میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در ژنو، ۴۸ ساعت پیش از آنکه ترامپ در ۲۸ فوریه (۹ اسفند) جنگ را آغاز کند، بر سر آنها جریان داشت. این مذاکرات که با میانجیگری عمان برگزار شد، با حضور عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و دو تن از نزدیکترین مشاوران ترامپ، یعنی استیو ویتکاف، فرستاده ویژه او در امور خاورمیانه، و دامادش جرد کوشنر، انجام شد.
جاناتان پاول، مشاور امنیت ملی بریتانیا، نیز در این مذاکرات حضور داشت، هرچند مشخص نیست که مستقیم در گفتگوها مشارکت کرده باشد. منابع به گاردین گفتهاند پاول پیشنهاد ایران برای محدود کردن برنامه هستهای خود را «غافلگیرکننده» توصیف کرده و آن را به اندازهای مهم دانسته بود که ادامه مذاکرات و پرهیز از شتابزدگی برای ورود به جنگ را توجیه کند. با این حال بعید است جمهوری اسلامی ایران همان امتیازهایی را که در آخرین دور مذاکرات درباره غنیسازی هستهای پیشنهاد کرده بود، دوباره ارائه دهد. حکومت ایران حالا که از ترور رهبران ارشد خود و هفتهها بمباران سنگین جان سالم به در برده، اعتمادبهنفس بیشتری پیدا کرده است.
در مذاکرات آینده، سپاه پاسداران و دیگر جناحهای حاکم احتمالا برای تثبیت کنترل بلندمدت ایران بر تنگه هرمز از جمله ادامه دریافت مبالغی تحت عنوان «خدمات دریایی» از کشتیهای تجاری عبوری، فشار خواهند آورد. ترامپ اصرار دارد که تنگه هرمز «برای همیشه بدون عوارض» باقی خواهد ماند، اما توافق اعلامشده در روز یکشنبه تنها دریافت این عوارض راــ که ایران در جریان جنگ وضع کرده بودــ به مدت ۶۰ روز به حالت تعلیق درآورده است. هرگونه توافق دائمی در این زمینه قرار است میان آمریکا، جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورهای منطقه، از جمله عمان که آن هم با تنگه هرمز مرز آبی دارد، مذاکره شود.
مقامهای جمهوری اسلامی ایران از هماکنون در حال طرح استدلالهاییاند تا به جای دریافت مستقیم عوارض عبور، آنچه را «هزینه خدمات ناوبری و امنیت» مینامند، از کشتیها مطالبه کنند که تا پیش از جنگ وجود نداشت. مهدی محمدی، مشاور محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی ایران، گفت: «فقط ایران و عمان حق دریافت این هزینهها را دارند و هیچ طرف دیگری نمیتواند درباره آن تصمیم بگیرد. این روند اکنون برقرار است و در هر توافق آینده نیز برقرار خواهد ماند.»
اگر دولت ترامپ اجازه دهد جمهوری اسلامی ایران برای عبور از آبراههای که همواره اصل آزادی کشتیرانی بر آن حاکم بوده، عوارض دریافت کندــ حتی اگر این درآمد با عمان تقسیم شودــ برای او و دولتش مایه شرمساری خواهد بود، اما رئیسجمهوری آمریکا و مشاورانش باید این واقعیت را نیز بپذیرند که شاید نتوانند از طریق مذاکره وضعیت را به شرایط پیش از جنگ بازگردانند.
جنگ نافرجام ترامپ جمهوری اسلامی ایران را جسورتر کرد و رهبران آن خواهند کوشید در ازای هرگونه امتیازی در آینده، بهای بیشتری مطالبه کنند.
جدا از آینده تنگه هرمز و محدودیتهای برنامه هستهای و توانمندیهای آتی ایران، مسائل دشوار دیگری نیز به مذاکرات بعدی موکول شدهاند. از جمله سرنوشت ذخایر بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم که تا ۶۰ درصد غنی شدهاند؛ سطحی که فاصله چندانی با غنای ۹۰ درصد موردنیاز برای ساخت یک سلاح هستهای ندارد.
جمهوری اسلامی ایران احتمالا در ازای رقیقسازی ذخایر فعلی اورانیوم خود و پذیرش محدودیتهایی بر غنیسازی آیندهــ به گونهای که بتواند نیروگاههای برق را اداره کند اما قادر به تولید سلاح هستهای نباشدــ خواهان کاهش قابلتوجه تحریمهای اقتصادی آمریکا و دیگر تحریمهای بینالمللی خواهد شد.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، که ماهها ترامپ را برای آغاز جنگ با هدف تغییر حکومت در ایران متقاعد میکرد، اصرار دارد که هر توافقی باید توانایی تهران را برای توسعه موشکهای بالیستیک و همچنین حمایت از گروههای شبهنظامی منطقه، از جمله حماس در غزه، حزبالله در لبنان و حوثیها در یمن نیز محدود کند. ترامپ نیز ۲۸ فوریه (۹ اسفند) همین نگرانیها را از جمله دلایل تصمیم خود برای ورود آمریکا به جنگ عنوان و استدلال کرده بود که جمهوری اسلامی ایران تهدیدی قریبالوقوع برای آمریکاییها به شمار میرود.
اینک تمام این مسائل همچنان حلنشده باقی ماندهاند و برخی از آنها میتوانند توافق اخیر و مذاکرات پیش رو را به شکست بکشانند. با این حال، ترامپ فعلا با دستکم ۶۰ روز صلح موافقت کرده است و حالا بیش از هر زمان دیگری مشتاق است با حکومتی که نتوانست آن را سرنگون کند، به توافقی بزرگ دست یابد.
